การแพ้ถั่วขณะโดยสารเครื่องบิน

นพ. สกานต์ เจริญสกุลไชย โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน และ
นพ. จิรัฏฐ์ สุขมี โรงพยาบาลพัทยาปัทมคุณ

ปัจจุบัน ประมาณร้อยละ 1 ถึง 10 ของประชากรโลกแพ้อาหารชนิดใดชนิดหนึ่ง (1, 2) โดยอาหารที่แพ้บ่อยที่สุด ได้แก่ ถั่ว ถั่วลิสง นมวัว ไข่ ปลา สัตว์ทะเลมีเปลือก ข้าวสาลี และถั่วเหลือง กลุ่มประชากรเหล่านี้มีจำนวนไม่น้อยที่โดยสารโดยเครื่องบินซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการแพ้ระหว่างโดยสาร ในช่วงปลายปีที่ผ่านมา มีรายงานหลายกรณีเกี่ยวกับการแพ้ถั่วบนเครื่องบิน รวมถึงกรณีรุนแรงที่นำไปสู่การเสียชีวิต บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอข้อมูลเกี่ยวกับการแพ้ถั่วขณะโดยสารเครื่องบินรวมถึงมาตรการที่จะปกป้องผู้โดยสารที่แพ้อาหารดังกล่าว

ความชุกของการแพ้ถั่วขณะโดยสารเครื่องบิน

การแพ้อาหารในนักเดินทางและนักท่องเที่ยวส่วนใหญ่เกิดขึ้นระหว่างการโดยสารเครื่องบิน โดยความชุกของการแพ้ในผู้ที่มีประวัติแพ้อาหารเดิมอยู่ระหว่างร้อยละ 0.7 ถึง 10.7 (3-7) ถั่วและถั่วลิสงเป็นสาเหตุหลักของการแพ้อาหารในกรณีนี้ คิดเป็นร้อยละ 62.5 ถึง 75.0 ของการแพ้อาหารทั้งหมด (7, 8)

จากการศึกษาก่อนหน้าพบว่า การสัมผัสถั่วระหว่างการโดยสารเครื่องบินสามารถเกิดขึ้นได้ 3 ช่องทาง ได้แก่ การสูดหายใจ การรับประทาน และผ่านการสัมผัสกับผิวสัมผัสต่างๆ โดยการสูดหายใจถือเป็นช่องทางที่พบได้บ่อยที่สุด มีความถี่ถึงร้อยละ 33.0 ถึง 58.0 ของกรณีทั้งหมด การรับประทานพบร้อยละ 15.7 ถึง 43.0 และการสัมผัสกับผิวสัมผัส อยู่ที่ร้อยละ 9.0 ถึง 27.9 (3, 9, 10)

อย่างไรก็ตาม การศึกษาส่วนใหญ่เป็นการศึกษาย้อนหลัง ซึ่งอิงจากการสัมภาษณ์นักเดินทางและนักท่องเที่ยว รวมถึงข้อมูลจากสายการบิน ซึ่งอาจทำให้ผลการศึกษาเกี่ยวกับความชุกของการแพ้ถั่วไม่สะท้อนความจริงเท่าที่ควร รวมถึงไม่สามารถระบุช่องทางการสัมผัสถั่วได้อย่างแม่นยำ ดังนั้นจึงจำเป็นต้องใช้ข้อมูลจากหลายแหล่งในการประเมินสาเหตุที่แท้จริงของการแพ้ถั่ว ปัจจัยหนึ่งที่ควรพิจารณาคือระบบการไหลเวียนอากาศภายในเครื่องบิน

ระบบการไหลเวียนอากาศในเครื่องบิน

การไหลเวียนอากาศภายในเครื่องบินโดยสารเริ่มต้นจากเครื่องปรับอากาศ (AC unit) ที่มีตัวกรอง HEPA ทำหน้าที่กรองอนุภาคสิ่งปนเปื้อนต่างๆ ในอากาศ เช่น เชื้อจุลินทรีย์ ฝุ่น และอนุภาคถั่ว โดยเครื่องกรอง HEPA มีประสิทธิภาพในการกรองสิ่งปนเปื้อนในอากาศได้สูงถึงร้อยละ 99.9 อากาศที่ผ่านการกรองจะถูกส่งต่อไปยัง Air mixing unit เพื่อผสมกับอากาศภายนอก ก่อนจะส่งผ่านไปยังช่องแอร์ด้านบนของห้องโดยสาร จากนั้นอากาศจะไหลเวียนลงไปตามที่นั่งผู้โดยสาร และถูกดูดกลับที่ช่องใต้ที่นั่งเพื่อผ่านตัวตัวกรอง HEPA อีกครั้ง ดังภาพที่ 1

ดังนั้น อากาศภายในเครื่องบินได้รับการกรองโดย HEPA และมีการผสมกับอากาศภายนอกเครื่องบินอย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ ทิศทางการไหลเวียนอากาศในห้องโดยสารจากบนลงล่าง ช่วยจำกัดการกระจายของอนุภาคสิ่งปนเปื้อนระหว่างที่นั่งโดยสาร ทำให้โอกาสการแพ้ถั่วจากการสูดหายใจค่อนข้างต่ำ ยกเว้นในกรณีที่ผู้โดยสารที่แพ้ถั่วนั่งใกล้ชิดกับผู้โดยสารที่รับประทานถั่วหรือเปิดถุงขนมถั่ว

ภาพที่ 1 การไหลเวียนของอากาศในเครื่องบินโดยสาร
(ภาพจาก https://www.iata.org/en/youandiata/travelers/health/low-risk-transmission/)

สาเหตุที่แท้จริงของการแพ้ถั่วขณะโดยสารเครื่องบิน

การสูดหายใจอนุภาคถั่วระหว่างโดยสารเครื่องบิน ถือเป็นหนึ่งในความเชื่อหลักเกี่ยวกับสาเหตุของการแพ้ถั่ว ซึ่งความเชื่อนี้อาจส่งผลให้ผู้โดยสารที่มีประวัติแพ้ถั่วรายงานว่าอาการแพ้เกิดจากการสูดหายใจ อย่างไรก็ตาม การศึกษาที่ให้ผู้ที่มีประวัติแพ้ถั่วลิสงลองสูดหายใจเมล็ดถั่ว พบว่าไม่มีผู้คนใดแสดงอาการแพ้รุนแรง (11) จากข้อมูลนี้ ร่วมกับการพิจารณาเกี่ยวกับความคลาดเคลื่อนในการรายงานความชุกของการแพ้ถั่วและการไหลเวียนอากาศภายในเครื่องบิน ชี้ให้เห็นว่าการสูดหายใจไม่น่าจะเป็นสาเหตุหลักของการแพ้ถั่วระหว่างโดยสารเครื่องบิน แต่การสัมผัสกับสิ่งต่างๆ ภายในเครื่องบินน่าจะสำคัญกว่า

การศึกษาอีกชิ้นหนึ่งได้ทำการเก็บตัวอย่างบริเวณที่นั่งผู้โดยสาร ถาดอาหาร และอากาศในเครื่องบิน เพื่อตรวจหาโปรตีน Ara h 2 ซึ่งเป็นสารภูมิแพ้ในถั่วลิสง ผลการศึกษาพบว่า ตามจุดสัมผัสเหล่านี้พบโปรตีนดังกล่าวปนเปื้อนอยู่ตามที่นั่งผู้โดยสารและถาดอาหาร แต่ไม่พบในอากาศเครื่องบินเลย (12) การค้นพบนี้บ่งชี้ว่าความเสี่ยงของการแพ้ถั่วอาจเกิดจากการสัมผัสมากกว่าการสูดหายใจ โดยมีกลไกคือผู้โดยสารสัมผัสผิวที่อาจปนเปื้อนอนุภาคถั่ว และนำมือไปแตะที่ปากหรือเยื่อบุต่างๆ ทำให้เกิดการแพ้ขึ้น ซึ่งน่าจะเป็นสาเหตุสำคัญที่ก่อให้เกิดอาการแพ้ในผู้โดยสารที่มีประวัติแพ้ถั่วลิสง

สำหรับการแพ้ถั่วจากการรับประทานอาหาร โอกาสเกิดมีน้อยกว่าช่องทางอื่น เนื่องจากหลายสายการบินดำเนินมาตรการป้องกันหลายประการ เช่น การให้บริการอาหารปราศจากสารก่อภูมิแพ้ การไม่เสิร์ฟถั่วลิสงเป็นอาหารว่างระหว่างโดยสาร และการกำหนดให้ผู้โดยสารสามารถแจ้งล่วงหน้าเกี่ยวกับการแพ้อาหารเพื่อให้ลูกเรือจัดการอย่างเหมาะสม รวมถึงการติดฉลากสารก่อภูมิแพ้ในอาหารที่เสิร์ฟบนเครื่องบิน มาตรการเหล่านี้ลดความเสี่ยงของการบริโภคถั่วโดยไม่ตั้งใจ ดังนั้น จึงอาจสรุปได้ว่า ความเสี่ยงของผู้โดยสารที่แพ้ถั่วจากการรับประทานระหว่างการเดินทางมีน้อยกว่าการสัมผัสอนุภาคถั่วโดยตรง

มาตรการเพื่อปกป้องผู้โดยสารที่แพ้ถั่ว

จากสาเหตุข้างต้น มาตรการการป้องกันการแพ้ถั่วระหว่างโดยสารเครื่องบินควรเน้นย้ำไปที่การทำความสะอาดจุดสัมผัสต่างๆ เช่น การเตรียมอาหารของผู้โดยสารที่แพ้ถั่วให้ปลอดภัย และการจัดที่นั่งเป็นโซนสำหรับผู้โดยสารที่แพ้ถั่ว สำหรับผู้โดยสารเองนั้น สามารถป้องกันตนเองได้โดยระมัดระวังอาหารที่เสิร์ฟโดยอ่านฉลากบนกล่องอาหารให้ดี ทำความสะอาดสิ่งแวดล้อมรอบตัวก่อนที่จะนั่ง และหลีกเลี่ยงการใช้อุปกรณ์ของสายการบิน เช่น ผ้าห่ม ซึ่งอาจมีการปนเปื้อนอนุภาคถั่วที่ตกค้างจากการใช้งานครั้งก่อน

นอกจากนี้ การเตรียมชุดปฐมพยาบาลที่ประกอบด้วย Adrenaline และยาแก้แพ้ก็เป็นสิ่งสำคัญ โดยสายการบินควรต้องฝึกฝนลูกเรือให้สามารถใช้ยา Adrenaline และยาแก้แพ้ได้อย่างถูกต้อง เนื่องจากการให้ Adrenaline มีความสำคัญอย่างมากต่อการช่วยชีวิตผู้โดยสารที่มีอาการแพ้รุนแรง โดยรายละเอียดเกี่ยวกับมาตรการต่างๆได้แสดงไว้ในตารางที่ 1

ผู้เกี่ยวข้อง	วิธีการป้องกัน
สายการบิน	ให้ผู้โดยสารสามารถระบุสถานะการแพ้ถั่วระหว่างการจองเที่ยวบินจัดโซนที่นั่งพิเศษให้สำหรับผู้โดยสารที่แพ้ถั่วทำความสะอาดที่นั่ง ถาดอาหารและจุดสัมผัสต่างๆอย่างสม่ำเสมอไม่เสิร์ฟอาหารที่มีถั่วให้กับผู้โดยสารที่แพ้ถั่วเน้นย้ำให้ลูกเรือเตรียมอาหารสำหรับผู้โดยสารที่แพ้ถั่วแยกกับผู้โดยสารอื่นตรวจสอบให้มั่นใจว่าอาหารที่นำขึ้นมาบนเครื่องไม่มีส่วนประกอบของถั่วเตรียมชุดปฐมพยาบาลที่มี Adrenaline และยาแก้แพ้ให้พร้อม รวมถึงฝึกฝนลูกเรือให้สามารถใช้อุปกรณ์ปฐมพยาบาล
ผู้โดยสาร	แจ้งสายการบินล่วงหน้าถึงภาวะแพ้ถั่วเลือกเมนูอาหารที่ไม่มีถั่วเป็นส่วนประกอบก่อนขึ้นโดยสารเตรียมทิชชูเปียกไว้เช็ดบริเวณที่นั่งและถาดอาหาร รวมถึงจุดสัมผัสต่างๆเตรียมชุดปฐมพยาบาลเบื้องต้นในรายที่มีประวัติแพ้รุนแรง เช่นยา Adrenaline และเข็ม เพื่อสามารถนำไปใช้ระหว่างห้องโดยสารหากมีอาการแพ้รุนแรง โดยให้แจ้งสายการบินก่อนล่วงหน้าระมัดระวังในการใช้อุปกรณ์ในเครื่องบิน เช่น ผ้าห่มหรือหมอนที่อาจมีการปนเปื้อนของอนุภาคถั่วเตรียมกำไลข้อมือหรือบัตรที่ระบุสถานะแพ้ถั่วเป็นภาษาอังกฤษ พร้อมเอกสารระบุอาการแพ้ ยาที่ใช้ และที่เก็บยาเตรียมหมายเลขโทรศัพท์หรือวิธีการติดต่อบุคคลใกล้ชิดยามฉุกเฉินเตรียมประกันสุขภาพสำหรับการเดินทาง

การแพ้ถั่วระหว่างโดยสารเครื่องบินเป็นเหตุการณ์ที่สามารถเกิดขึ้นได้ระหว่างเดินทาง ดังนั้น แพทย์เวชศาสตร์ท่องเที่ยวและการเดินทางจึงควรเน้นย้ำนักเดินทางที่แพ้ถั่ว หรืออาหารชนิดต่างๆ ถึงความเสี่ยงของการแพ้อาหารระหว่างโดยสารเครื่องบิน ไปจนถึงตลอดการท่องเที่ยวที่จุดหมายปลายทาง และควรเน้นย้ำถึงวิธีการป้องกันตนเองเพื่อให้ปลอดภัยจากการแพ้อาหารระหว่างเดินทาง

อ้างอิง

1. Sampath V, Abrams EM, Adlou B, Akdis C, Akdis M, Brough HA, et al. Food allergy across the globe. J Allergy Clin Immunol. 2021;148(6):1347-64.
2. Messina M, Venter C. Recent surveys on food allergy prevalence. Nutr Today. 2020;55(1):22-9.
3. Comstock SS, DeMera R, Vega LC, Boren EJ, Deane S, Haapanen LA, et al. Allergic reactions to peanuts, tree nuts, and seeds aboard commercial airliners. Ann Allergy Asthma Immunol. 2008;101(1):51-6.
4. Greenhawt M, MacGillivray F, Batty G, Said M, Weiss C. International study of risk-mitigating factors and in-flight allergic reactions to peanut and tree nut. J Allergy Clin Immunol Pract. 2013;1(2):186-94.
5. Beaumont P, Renaudin JM, Dumond P, Drouet M, Moneret-Vautrin DA. Sécurité aérienne pour les allergiques alimentaires : données actuelles et recommandations. Revue Française d’Allergologie. 2015;55(7):463-9.
6. Dano D, Michel M, Astier C, Couratier P, Steenbeek N, Bonnefoy M, et al. Impact of food allergies on the allergic person’s travel decision, trip organization and stay abroad. Glob J Allergy. 2015;1(2):040-3.
7. Brady K, Martinez-Flores B, Trogen B, Cruz-Vasquez J, Nowak-Wegrzyn A. Allergic reactions during travel among individuals with IgE-mediated food allergy. J Allergy Clin Immunol Pract. 2024;12(3):774-5.
8. Kodoth SM, Alves P, Convers K, Davis K, Chang C. The frequency and characteristics of epinephrine use during in-flight allergic events. Ann Allergy Asthma Immunol. 2023;130(1):74-9.
9. Greenhawt MJ, McMorris MS, Furlong TJ. Self-reported allergic reactions to peanut and tree nuts occurring on commercial airlines. J Allergy Clin Immunol. 2009;124(3):598-9.
10. Sicherer SH, Furlong TJ, DeSimone J, Sampson HA. Self-reported allergic reactions to peanut on commercial airliners. J Allergy Clin Immunol. 1999;104(1):186-9.
11. Simonte SJ, Ma S, Mofidi S, Sicherer SH. Relevance of casual contact with peanut butter in children with peanut allergy. J Allergy Clin Immunol. 2003;112(1):180-2.
12. Jin JJ, Dorn JM, Yunginger J, Ott NL. Ara h 2 is detectable on surfaces of commercial airplanes. J Allergy Clin Immunol Pract. 2019;7(2):659-61.e2.